Top 10 câu hỏi thường gặp về UI, UX luôn là chủ đề được nhiều người quan tâm nhất mỗi khi bắt đầu học thiết kế. Mỗi tháng, bên mình nhận được rất nhiều tin nhắn từ các bạn sinh viên mới vào ngành, anh chị làm marketing muốn hiểu thêm, và cả những người đã đi làm vài năm nhưng vẫn chưa thật sự phân biệt được hai khái niệm này. Từ đó, chúng tôi chọn lọc lại 10 câu hỏi phổ biến nhất, kèm theo cách nhìn từ những người đã trực tiếp làm sản phẩm. Bạn có thể đọc lần lượt, hoặc nhảy thẳng tới phần mình đang cần.
UI và UX khác nhau thế nào?
Nói ngắn gọn, UI là lớp giao diện mà người dùng nhìn thấy trực tiếp. Đó là màu sắc, nút bấm, phông chữ và biểu tượng. UX rộng hơn nhiều. Nó là toàn bộ cảm giác của người dùng khi sử dụng sản phẩm, từ lúc mở ứng dụng cho tới khi hoàn thành việc cần làm. Hai thứ này đi cùng nhau nhưng không giống nhau.
Nhiều người hay nhầm lẫn vì chúng gắn bó chặt chẽ. Một chiếc nút rất đẹp nhưng bấm xong không biết chuyện gì đã xảy ra thì vẫn là trải nghiệm tệ. Ngược lại, luồng đăng ký được thiết kế rất hợp lý nhưng màu sắc chói mắt thì người dùng vẫn khó chịu và có thể bỏ đi giữa chừng.
Chúng tôi hay lấy ví dụ một cửa hàng tạp hóa. Kệ hàng bày gọn gàng và biển hiệu rõ ràng là phần UI. Việc bạn tìm được đúng món cần mua trong vài giây, rồi thanh toán xong không phải đứng chờ lâu, mới chính là UX. Cả hai đều quan trọng, nhưng vấn đề thường nằm ở UX nhiều hơn người ta tưởng.
Chúng tôi chọn 10 câu hỏi này như thế nào?
Danh sách không đến từ suy nghĩ chủ quan của riêng ai trong đội. Chúng tôi nhìn vào hai nguồn. Nguồn đầu tiên là những câu người ta hay gõ khi tìm kiếm trên mạng. Nguồn thứ hai là các câu hỏi lặp đi lặp lại trong nhóm học viên và các cộng đồng thiết kế tại Việt Nam mà đội ngũ theo dõi thường xuyên. Câu nào được nhắc đi nhắc lại nhiều thì được ưu tiên đưa lên trước.
Với mỗi câu trả lời, chúng tôi cố gắng nói rõ nó phù hợp với ai và đâu là giới hạn. Lời khuyên đúng cho một sinh viên năm hai chưa chắc đã đúng với người đã làm mười năm trong ngành khác. Vì vậy, bạn nên đọc với tinh thần tham khảo, rồi đối chiếu với hoàn cảnh riêng của mình.
Một điều cần nói trước: chi phí và thời lượng các khóa học thay đổi theo thời điểm. Nếu bạn định đăng ký khóa nào hay mua công cụ nào, hãy tự kiểm tra lại với nhà cung cấp trước khi quyết định.
Người mới nên bắt đầu học UI, UX từ đâu?
Cần hiểu gì trước khi mở phần mềm thiết kế?
Đừng vội mở Figma ngay. Điều đầu tiên bạn cần làm là hiểu người dùng đang cố gắng làm gì, và vì sao họ bỏ cuộc giữa chừng. Tư duy này quan trọng hơn kỹ năng vẽ rất nhiều. Một người vẽ đẹp nhưng không hiểu khách hàng thì sản phẩm vẫn khó dùng.
Đội ngũ chúng tôi thường giao cho học viên mới một bài tập khá đơn giản. Hãy chọn ba ứng dụng bạn dùng mỗi ngày. Với từng ứng dụng, ghi lại chỗ nào khiến bạn khó chịu và chỗ nào bạn thấy mượt, rồi viết lý do vì sao. Bài này nghe đơn giản, nhưng nó rèn thói quen quan sát, và đó chính là nền móng của mọi công việc thiết kế.
Người làm thiết kế có cần biết lập trình không?
Nếu bạn là designer thuần túy thì không bắt buộc phải viết code. Tuy vậy, hiểu sơ qua cách một trang web hay ứng dụng vận hành sẽ giúp bạn đưa ra thiết kế khả thi hơn. Chẳng hạn, khi biết một hiệu ứng chuyển động nặng có thể khiến điện thoại đời cũ chạy chậm, bạn sẽ tiết chế ngay từ đầu thay vì để lập trình viên cắt bỏ về sau.
Chúng tôi từng gặp trường hợp một bản thiết kế rất đẹp nhưng khi đưa vào thực tế phải sửa gần một nửa, vì không khớp với cách hệ thống hiển thị dữ liệu. Từ đó, bên mình luôn khuyên người mới dành vài tuần tìm hiểu cơ bản về cách web và app hoạt động. Bạn không cần thành thạo, chỉ cần đủ để trò chuyện với đội kỹ thuật mà không bị lạc.
UX Designer, UI Designer và Product Designer khác nhau ra sao?
UX Designer thường tập trung vào nghiên cứu người dùng, xây dựng luồng thao tác và cấu trúc thông tin. UI Designer chăm chút phần hình ảnh và các thành phần như nút, thẻ, khung nhập liệu. Product Designer ôm cả hai mảng và thường quan tâm thêm đến mục tiêu kinh doanh của sản phẩm.
Ở công ty nhỏ, một người có thể làm cả ba việc trong cùng một tuần. Ở công ty lớn, vai trò được chia rõ hơn, mỗi người đi sâu vào một mảng. Khi tìm việc, bạn nên đọc kỹ mô tả công việc, vì cùng một chức danh ở hai nơi có thể khác nhau hoàn toàn.
Quy trình và công cụ làm việc cần nắm những gì?
Một quy trình thiết kế thường gồm những bước nào?
Quy trình phổ biến gồm: tìm hiểu bài toán, nghiên cứu người dùng, phác thảo luồng, làm khung sườn, hoàn thiện giao diện và cuối cùng là kiểm thử. Trên sách vở các bước này được trình bày nối tiếp nhau. Ngoài thực tế, chúng thường quay vòng. Kiểm thử xong có thể phát hiện vấn đề về luồng, và bạn phải quay lại bước phác thảo.
Đừng coi quy trình như một đường thẳng cứng nhắc. Hãy xem nó là một vòng lặp, và sẵn sàng quay lại khi có phản hồi mới từ người dùng.
Nên bắt đầu với Figma, Adobe XD hay công cụ khác?
Hiện Figma là công cụ được dùng phổ biến nhất vì chạy trên trình duyệt và dễ cộng tác nhóm. Adobe XD từng được nhiều người chọn nhưng đã ngừng phát triển mạnh, nên hãy cân nhắc trước khi đầu tư thời gian vào nó. Sketch chỉ chạy trên macOS, phù hợp nếu máy bạn dùng hệ điều hành này và bạn đã quen tay.
Với người mới, Figma là lựa chọn khá an toàn. Lưu ý bản miễn phí có giới hạn về số lượng tệp, nên khi làm nhiều dự án bạn có thể cần nâng cấp hoặc dọn bớt tệp cũ.
Làm nghiên cứu người dùng khi ngân sách eo hẹp thì sao?
Bạn không cần phòng thí nghiệm đắt tiền để bắt đầu. Phỏng vấn khoảng năm đến bảy người dùng thật, quan sát họ thao tác, rồi ghi lại chỗ nào họ dừng lại hay lúng túng là đủ tốt cho giai đoạn đầu. Bạn có thể mời bạn bè, người thân hoặc khách quen của một quán cà phê nhỏ đến thử, miễn là họ thuộc đúng nhóm người dùng bạn hướng tới.
Điều chúng tôi luôn nhắc học viên là đừng hỏi kiểu “bạn có thích cái này không?”, vì người được hỏi thường trả lời cho lịch sự. Thay vào đó, hãy đặt họ vào một tình huống cụ thể và quan sát họ tự làm.
Làm sao đánh giá và cải thiện trải nghiệm người dùng?
Usability test cần bao nhiêu người mới đủ?
Nhiều tài liệu thực hành cho rằng khoảng năm người đã có thể phát hiện phần lớn các vấn đề lớn. Đây chỉ là gợi ý tham khảo, không phải quy luật tuyệt đối. Một nhóm nhỏ cũng không đại diện được cho mọi phân khúc khách hàng. Nếu sản phẩm phục vụ nhiều nhóm tuổi khác nhau, hãy chia nhỏ và thử riêng từng nhóm.
Kinh nghiệm của đội ngũ là thử sớm với số lượng ít rồi lặp lại nhiều lần thường hiệu quả hơn là chờ đủ đông người mới làm một lần. Tìm ra vấn đề sớm, sửa, rồi thử lại.
Làm sao nhận biết một giao diện đang có vấn đề?
Có vài dấu hiệu khá dễ nhận ra. Người dùng hỏi “nút này làm gì vậy?”, họ bấm đi bấm lại cùng một chỗ, hoặc liên tục tìm đường quay về trang trước. Khi thấy những cảnh này, hãy ghi chú ngay. Các tín hiệu như vậy thường đáng tin hơn cảm nhận chủ quan của chính đội thiết kế, vì người làm sản phẩm đã quá quen với nó nên khó nhìn ra lỗi.
Lộ trình học và nguồn tham khảo tại Việt Nam
Hiện có khá nhiều lựa chọn để học UI, UX. Khóa trực tuyến ngắn hạn thường kéo dài vài tháng với chi phí không quá lớn, hợp với người muốn thử trước khi cam kết. Khóa offline chuyên sâu dài hơn, có lớp học và giảng viên trực tiếp, phù hợp với người cần môi trường có kỷ luật. Tự học bằng tài liệu miễn phí thì linh hoạt nhất nhưng đòi hỏi tính tự giác rất cao.
Khi so sánh, đừng chỉ nhìn vào giá. Hãy xem giảng viên có sản phẩm thực tế không, đề cương có được cập nhật theo xu hướng hiện tại không, và học viên cũ nói gì sau khóa. Cũng nên hỏi nhà cung cấp về số lượng dự án thực hành, vì đó là yếu tố quyết định bạn có portfolio để đi xin việc hay không. Nếu muốn tìm hiểu thêm về các nền tảng học trực tuyến, bạn có thể tham khảo nền tảng khóa học nước ngoài và cách thanh toán tại Việt Nam.
Làm sao xây dựng portfolio và tránh sai lầm phổ biến?
Xây portfolio khi chưa có khách hàng thật thì làm thế nào?
Bạn có thể chọn một ứng dụng quen thuộc đang dùng hằng ngày, rồi làm lại một luồng thao tác của nó theo cách bạn cho là tốt hơn. Quan trọng là ghi rõ vấn đề bạn phát hiện, cách bạn tiếp cận và lý do cho từng quyết định. Nhà tuyển dụng thường quan tâm đến cách bạn suy nghĩ hơn là sản phẩm đẹp mắt.
Một mẹo nhỏ: hãy trình bày cả quá trình thử sai và điều chỉnh. Một bản thiết kế được sửa qua ba lần thử nghiệm, kèm lý do cho từng lần, sẽ thuyết phục hơn nhiều so với một bản “hoàn hảo” không có câu chuyện phía sau. Nếu bạn đang làm website cá nhân để trưng bày sản phẩm, có thể đọc thêm về cách dân thiết kế tự làm portfolio để tăng traffic.
Người mới thường mắc những lỗi nào?
Lỗi đầu tiên là bỏ qua bước nghiên cứu và nhảy thẳng vào vẽ giao diện. Khi đó sản phẩm đẹp nhưng không giải quyết đúng nhu cầu. Lỗi thứ hai là sao chép giao diện của người khác mà không hiểu vì sao nó hiệu quả. Giao diện đó có thể phù hợp với đối tượng của họ nhưng chưa chắc hợp với sản phẩm của bạn.
Lỗi thứ ba là cố làm mọi thứ hoàn hảo ngay từ đầu. Thực ra, phản hồi sớm từ người thật mới là thứ giúp bài làm tốt lên. Đừng ngại đưa bản nháp cho người khác xem, kể cả khi bạn thấy nó còn thô.
Câu hỏi bổ sung về nghề nghiệp
Người trái ngành hoặc đã lớn tuổi có chuyển sang UI, UX được không?
Được, và chúng tôi đã thấy không ít trường hợp làm được. Lợi thế của họ là hiểu nghiệp vụ và khách hàng của ngành cũ, điều nhiều người mới ra trường còn thiếu. Họ chỉ cần bổ sung kỹ năng thiết kế, làm vài dự án nhỏ để chứng minh năng lực, và học cách trình bày quá trình làm việc.
Thị trường UI, UX tại Việt Nam còn nhiều cơ hội không?
Cơ hội vẫn còn, nhưng cạnh tranh ở mức trung cấp đang tăng khá nhanh. Các vị trí đòi hỏi chiều sâu về nghiên cứu người dùng thường ít bị cạnh tranh hơn. Nếu định theo nghề lâu dài, đầu tư vào tư duy nghiên cứu sẽ bền hơn là chạy theo công cụ mới.
Nên làm freelance hay nhân sự nội bộ?
Freelance mang lại sự linh hoạt và nhiều loại dự án khác nhau, nhưng thu nhập thường không ổn định. Nhân sự nội bộ cho bạn sự ổn định và cơ hội đi sâu vào một sản phẩm, đổi lại bạn ít được tự chọn đề tài. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối. Điều quan trọng là nó có hợp với tính cách và giai đoạn hiện tại của bạn hay không.
Nhìn lại 10 câu hỏi trên, điểm chung là đều bắt nguồn từ việc hiểu người dùng và kiên nhẫn thử nghiệm. Nếu bạn đang ở giai đoạn bắt đầu, hãy chọn một việc nhỏ để làm ngay hôm nay rồi học từ kết quả của nó. Đội ngũ chúng tôi tin rằng cách học tốt nhất vẫn là bắt tay vào làm và lắng nghe phản hồi.
